Hoe de lagen op elkaar passen
Een Linux-desktop bestaat uit lagen. Onderaan staat de Linux-kernel. Daarboven bundelt een distributie software, standaardinstellingen en updatebeleid. Bij het inloggen start u een displaysessie via X11 of Wayland. De desktop environment of window manager tekent vensters, panelen en snelkoppelingen op die sessie.
- 1Linux-kernel: gedeelde basis voor hardware, drivers en processen
- 2Distributie: pakketten, installer, releasecyclus en voorgeïnstalleerde tools
- 3Displayprotocol: X11- of Wayland-sessie bij het inloggen
- 4Desktop environment of window manager: panelen, app-launchers en venstergedrag
X11 en Wayland zijn displayprotocollen, geen window managers. KWin, Mutter, i3, Sway en Hyprland zijn compositors of window managers die bovenop een protocol draaien.
Populaire distributies vergeleken
Distributies delen dezelfde kernel maar verschillen in pakketbeheer, updateritme, standaardsoftware en wie het onderhoud betaalt. De tabel hieronder behandelt distro's die vaak terugkomen voor thuis-pc's, gaming en kleine kantoren.
Nobara is een Fedora-gebaseerd communityproject met gaminggerichte tweaks. Het volgt hetzelfde basis- en bestuurspatroon als Fedora maar staat niet als aparte rij in de tabel.
Community-gedreven versus bedrijfssponsoring
Wie een distro financiert, beïnvloedt technische prioriteiten, standaardapps en hoe snel hardware-ondersteuning arriveert. Communityprojecten en bedrijfsgesponsorde distro's kunnen allebei degelijke desktops leveren. Het verschil zit in wie de richting bepaalt en wie fulltime personeel betaalt.
Projectnamen, sponsors en releasemodellen wijzigen in de loop van de tijd. Deze pagina is oriëntatie bij het kiezen van een distro, geen juridisch of contractueel advies.
Desktop environments
Een desktop environment (DE) bundelt een shell, bestandsbeheerder, instellingenpanelen en standaardapps. De meeste distro's laten toe meer dan één DE te installeren, maar de installer kiest meestal een default. Bij het inloggen kunt u vaak kiezen tussen X11- en Wayland-sessies voor dezelfde DE.
X11 en Wayland
Het displayprotocol regelt hoe applicaties naar het scherm tekenen en input ontvangen. De meeste nieuwe desktopsessies standaardiseren op Wayland. X11 blijft gangbaar op oudere setups en voor apps die nog niet zijn overgezet.
Op het inlogscherm kan dezelfde desktop environment tweemaal voorkomen, bijvoorbeeld "Plasma (Wayland)" en "Plasma (X11)". Kies Wayland tenzij een specifieke app of driver X11 nodig heeft.
Window managers en compositors
Een volledige desktop environment omvat panelen, een bestandsbeheerder en instellingen. Een window manager of compositor regelt alleen vensterplaatsing en -tekening. Sommige gebruikers draaien een minimale window manager in plaats van een volledige DE, vaak op Arch-gebaseerde distro's.
Wat werkt samen
De distro levert pakketten en defaults. Meestal kiest u een desktop environment bij installatie of op het inlogscherm. Ubuntu levert standaard GNOME; Linux Mint levert Cinnamon. Fedora biedt GNOME in de hoofdeditie en KDE in een spin.
Arch en afgeleiden verwachten meer zelfassembly. EndeavourOS en CachyOS bieden installers die KDE of andere DE's vooraf configureren. Een kale Arch-installatie laat de keuze volledig open, inclusief tiling window managers zoals i3 of Hyprland.
Atomic of immutable distro's zoals Bazzite gebruiken read-only systeemimages en rollen updates uit als volledige images. De desktopkeuze is vaster, maar gamingtools en drivers zijn voorgesteld. Dat wisselt flexibiliteit in voor minder kapotte deelupdates.
Voor gaming leveren Bazzite, CachyOS en Nobara vaak getunede kernels en graphics stacks. Onder de motorkap blijft het gewoon Linux: dezelfde displayprotocollen, window managers en hardwaredrivers gelden.